Podręczna kamera otworkowa do obserwacji przejścia Wenus


 

EUFlag                  Gloria                  FP7

Lech Mankiewicz
Centrum Fizyki Teoretycznej PAN, Warszawa,
Globalna, inteligentna sieć teleskopów-robotów GLORIA
http://www.gloria-project.eu/

Paweł Rudawy
Instytut Astronomiczny Uniwersytetu Wrocławskiego

 Podręczna Kamera Otworkowa (łac. Camera Obscura)
do obserwacji przejścia Wenus, zaćmień i innych zjawisk 
zachodzących na Słońcu

 

Słońce, nasza najbliższa gwiazda, umożliwia nam od czasu do czasu obserwację bardzo widowiskowych zjawisk astronomicznych: zaćmień, pojawień dużych grup plam słonecznych i pól pochodni fotosferycznych czy przejść planet wewnętrznych (Wenus i Merkurego) na tle tarczy. Rankiem 6 czerwca 2012 roku będziemy mogli obserwować przejście planety Wenus na tle tarczy Słońca. Przejścia Wenus występują dość rzadko, na następne przyjdzie nam czekać aż do 2117 roku, nic więc dziwnego, że obecne przejście wzbudza wielkie zainteresowanie. Niestety, obserwacje Słońca nie są ani łatwe, ani bezpieczne. Na Słońce nie należy spoglądać gołym okiem i absolutnie nie wolno patrzeć na nie przez lornetkę czy teleskop bez odpowiedniego filtra, gdyż utrata wzroku nastąpi natychmiast!

obserwacje

W sprzedaży są specjalne okulary zaćmieniowe, ale ich przydatność do obserwacji przejść ogranicza znikomy rozmiar widomej średnicy tarczy Wenus (poniżej 1"). Dlatego, z myślą o tych, którzy wolą obserwować przejście Wenus własnoręcznie zbudowanych instrumentem obserwacyjnym – przygotowaliśmy opis podręcznego instrumentu: kamery otworkowej (czyli z łac. Camera Obscura) do obserwacji zjawisk zachodzących na Słońcu.


Uwaga! Ani 6 czerwca, ani nigdy nie wolno spoglądać na Słońce bez odpowiedniego filtra! Lekceważenie zasad bezpieczeństwa może spowodować utratę wzroku na zawsze!



  1. Potrzebne materiały

Do wykonania Camera Obscura potrzebne będą


Ø tuba kreślarska, im dłuższa tym lepsza, taka jaką swobodnie utrzymasz w ręku. Do kupienia na Allegro czy w sklepach z akcesoriami papierniczymi,


Ø 2 arkusze z bloku technicznego A4 w kolorze czarnym,

Ø kawałek kalki kreślarskiej,

Ø kartonowa teczka,

Ø igły r oznej grubości,

Ø nóż do cięcia papieru, nożyczki, cyrkiel, klej, czarna taśma klejąca,

Ø zręczne palce i odrobina cierpliwości.
materiały 
 Rys.1 Zestaw elementów niezbędnych do wykonania Camera Obscura


  2. Wykonanie

tuba  Z tuby kreślarskiej wyjmujemy denka na obu końcach. Do jednego z nich przyklejamy z wierzchu krążek czarnego papieru. Denko umieszczamy z powrotem w tubie a jego krawędzie dodatkowo oklejamy czarną taśmą izolacyjną. W środku denka robimy igłą lub szpilką maleńki otworek. Średnica otworku powinna wynosić około 1 mm i na pewno nie może być większa niż 2 mm. Po wyjęciu igły z otworu warto zajrzeć do tuby z drugiej strony – światło powinno padać do wnętrza tuby tylko przez otworek w denku. Igłę wsadzamy do otworka zawsze, gdy nie korzystamy z naszego instrumentu, bo otworek w plastikowym denku, pozostawiony same sobie, może się zdeformować.

W drugim denku wycinamy nożem do papieru okienko o promieniu równym mniej więcej 2/3 promienia denka. Z kalki kreślarskiej wycinamy koło o średnicy denka i wklejamy je ostrożnie w denko, bacząc, by nie pobrudzić klejem tej części, która widoczna jest nad wyciętym okienkiem. To będzie nasza matówka, którą montujemy na drugim końcu tuby.

 Rys. 2 Tuba kreślarska

 otworek wziernik 
 Rys. 3 Maleńki otworek w denku, wykonany cienką igłą  Rys. 4. Gotowe denko z otworkiem, zauważ staranie oklejone czarną taśmą brzegi denka.
matowka matowka
Rys. 5. Drugie denko - otwór na matówkę Rys.6 Denko z wklejoną matówką z kalki kreślarskiej.

W zasadzie Camera Obscura jest już gotowa. Dla przeprowadzenia obserwacji Słońca trzeba ją jeszcze wyposażyć w wygodną przysłonę, osłaniająca głowę obserwatora przed jasnym światłem Słońca. W tym celu w środku obu „skrzydeł” kartonowej teczki wycinamy koła o średnicy trochę mniejszej niż zewnętrzna średnica tuby (środek prostokątnego skrzydełka teczki wskazuje punkt przecięcia jego dwu przekątnych). Tak spreparowaną teczkę nakładamy na tubę w odległości 20 cm od tego końca tuby, do którego wmontowana jest matówka. Rozsuwając nieco oba skrzydła teczki, usztywniamy naszą przesłonę.

Drugi czarny karton zwijamy w rulon i nasuwamy na tubę od strony matówki. Ta dodatkowa osłona spowoduje, że obraz Słońca na matówce będzie lepiej widoczny.

teczka rulon
Rys. 7. Zasłona - otwór w jednym
ze „skrzydel” kartonowej teczki
Rys. 8 Rulon z kartonu do nasunięcia na tubę aby dodatkowo osłonić matówkę.
 gotowa Camera Obscura
  Rys. 9. Camera Obscura gotowa do obserwacji

3. Obserwacje.

Nasza Camera Obscura do obserwacji Słońca jest gotowa. Jak przeprowadzić obserwacje? Należy skierować ją, tak jak lunetę, stroną z małym otworkiem w kierunku Słońca i obserwować obraz naszej gwiazdy na matówce (czyli na kalce wklejonej w przeciwległe denko). Zasłona osłoni nasze oczy przed bezpośrednim światłem za Słońca a tuba z czarnego kartonu dodatkowo osłoni pole widzenia przed światłem rozproszonym i spowoduje, że obraz na matówce będzie lepiej widoczny.
Wbrew pozorom, znalezienie Słońca nie jest wcale proste, dlatego gorąco radzimy poćwiczyć obserwacje tarczy Słońca przed 6 czerwca w celu nabrania wprawy. Oczywiście, znacznym ułatwieniem w obserwacjach będzie oparcie przedniej części tuby na jakimś dogodnym murku, słupku lub statywie.

obserwacje
Rys. 10. Obserwacje. Wziernik kierujemy na Słońce a obraz widzimy na matówce

4. Jak to działa?

Jak działa kamera otworkowa, czyli Camera obscura?
Zgodnie z zasadami optyki geometrycznej z każdego punktu obserwowanego obiektu (to może być np. Słońce) wychodzą we wszystkich kierunkach promienie świetlne. Jeżeli pomiędzy obiektem a obserwatorem nie ma żadnego ośrodka wpływającego na bieg promieni świetlnych (w szczególności nie ma ziemskiej atmosfery wywołującej refrakcję, powodującej rozmycie itd.) to promienie świetlne docierające do obserwatora rozchodzą się po liniach prostych. W przypadku tak prostego instrumentu, jak camera obscura, pomimo istnienia atmosfery, z powodzeniem możemy zastosować takie założenie o prostoliniowości biegu promieni świetlnych ze Słońca. 

obscura

Jeżeli na drodze promieni świetlnych ze Słońca umieścimy nieprzeźroczystą przesłonę z małym otworem, to do każdego punktu na ekranie umieszczonym za przesłoną będzie docierało światło pochodzące tylko z jednego, małego fragmentu obserwowanego obiektu (tarczy słonecznej) a więc na ekranie powstaje w miarę ostry, rzeczywisty, odwrócony i pomniejszony obraz tegoż obiektu.
- W miarę ostry, bo każdy punkt obrazu tworzą promienie świetlne pochodzące ze stosunkowo małego fragmentu Słońca (to zasługa małego otworka). Mógłby być idealnie ostry, gdyby otworek był nieskończenie mały, a światło nie miało natury falowej i nie powodowało zjawiska dyfrakcji na krawędziach przysłon.
- Rzeczywisty, bo obraz powstający na ekranie jest tworzony przez rzeczywiste promienie świetlne.
- Odwrócony, bo promień z górnej części tarczy, przechodząc przez otworek umieszczony na osi układu obiekt-otwór-ekran, pada na dolną część ekranu.
- Pomniejszony, bo odległość obiekt-otwór (czyli praktycznie Słońce-Ziemia) jest dużo większy niż odległość otwór-ekran w Camera obscura. Z podobieństwa trójkątów wynika, że średnica obrazu jest tyle razy mniejsza od średnicy tarczy Słońca, ile razy odległość ekran-otwór jest mniejsza od odległości Ziemia-Słonce.
Co ważne, ponieważ każdy element obrazu jest tworzony z założenia przez jeden, docierający do tego punktu promień świetlny, to obraz tworzony przez camera obscura ma nieskończoną głębię ostrości (jest zawsze ostry!) oraz wykazuje zupełny brak dystorsji (brak zniekształceń).
Jeżeli obserwowanym obiektem jest Słońce z przechodzącą na jego tle Wenus, to na ekranie uzyskamy obraz jasnej tarczy słonecznej z czarną kropką tarczy planety.
Oczywiście, dobór właściwej średnicy otworu ma kluczowe znaczenie dla jakości otrzymanego obrazu. Duży otwór  daje obraz jasny, ale bardzo (lub zupełnie) nieostry, gdyż do wybranego punktu na ekranie będą docierały promienie świetlne z wielu fragmentów obserwowanego obiektu. Z kolei przy bardzo małym otworze (mniejszym niż, powiedzmy, 1  mm) ujawni się falowa natura światła poprzez pojawienie się silnych efektów dyfrakcyjnych. Dlatego, wielkość otworu najlepiej obliczyć lub dobrać eksperymentalnie. Dla kamery o długości 2m optymalny otworek powinien mieć średnicę około 1.5 mm.